Literatuur en bronnen
Literatuur
Door de lectuur van B. de Gaiffier, '''Sub Iuliano Apostata" dans le Martyrologe Romain', Analecta Bollandiana 74 (1956) 5-49 ben ik ertoe gekomen het conflict tussen christenen en heidenen tijdens de regering van keizer Julianus nader te bestuderen en daarbij ook het 'Nachleben' te betrekken. Waardevol in dit verband is F. Scorza Barcellona, ‘Martiri e confessori dell’ età di Giuliano l’ Apostata: dalla storia alla leggenda’, in: F. Ela Consolino (red.), Pagani e cristiani da Giuliano l’
Apostata al Sacco di Roma (Atti del Convegno Internazionale di Studi [Rende, 12/13 novembre 1993]) (Soveria Mannelli-Messina 1995) 53-83. Als een uitstekende korte inleiding op het in mijn boek gebodene kunnen de aan Julianus gewijde bladzijden dienen van J. Hahn, Gewalt und religiöser Konflikt. Studien zu
den Auseinandersetzungen zwischen Christen, Heiden und Juden im Osten des
Römischen Reiches (von Konstantin bis Theodosius II.) (Berlijn 2004). Verder noem ik: H.C. Brennecke, Studien zur Geschichte der Homöer. Der Osten bis zum Ende der homöischen Reichskirche (Tübingen 1988), S. Scicolone, 'Aspetti della persecuzione giulianea', Rivista di Storia della Chiesa in Italia 33 (1979) 420-434 en R.J. Penella, 'Julian the Persecutor in Fifth Century Church Historians', The Ancient World 24 (1993) 31-43.
In mijn boek wordt aandacht besteed aan één aspect van de regeringsperiode van Julianus. Wie meer wil, kan terecht bij K. Rosen, Julian. Kaiser, Gott und Christenhasser (Stuttgart 2006), de naar mijn smaak beste biografie van de afvallige keizer, aan wie overigens geregeld lezenswaardige boeken en artikelen worden gewijd. In de laatste jaren verschenen: D. Hunt, ‘Julian’, in: A. Cameron en P. Garnsey (red.), The Cambridge Ancient History, XIII: The Late Empire, A.D. 337-425 (Cambridge 1998) 44-77; A. Lippold, ‘Iulianus I (Kaiser)’, Reallexikon für Antike und Christentum, Lieferung 148-149/50 (1999-2000) 442-483; M. Giebel,
Kaiser Julian Apostata. Die Wiederkehr der alten Götter (Düsseldorf-Zürich 2002); A. Murdoch, The Last Pagan. Julian the Apostate and the Death of the Ancient World (Stroud 2003); K. Bringmann, Julian (Darmstadt 2004); S. Tougher, Julian the Apostate (Edinburgh 2007). In het Nederlands zijn er: J. Bidez, Keizer JulianusDe ondergang van het antieke heidendom (Utrecht-Antwerpen z.j.; de oorspronkelijk Franse uitgave is van 1930) en G.J.D. Aalders, Julianus de Afvallige. Het leven van een verbitterde keizer (Kampen 1983).
In de zojuist genoemde werken komen Julianus’ religiositeit en zijn houding ten opzichte van het christendom uiteraard ter sprake, maar er is specialistischer literatuur. Voor Julianus’ religieuze opvattingen raadplege men in de eerste plaats R. Smith, Julian’s Gods. Religion and Philosophy in the Thought and Action of Julian the Apostate (Londen-New York 1995), en verder K. Rosen, ‘Kaiser Julian auf dem Weg von Christentum zum Heidentum’, Jahrbuch für Antike und Christentum 40 (1997) 126-146; S. Olszaniec, '"Restitutor Romanae religionis" - Kaiser Julian als Erneuerer der heidnischen Bräuche', Eos 86 (1999) 77-102; S. Olszaniec, ‘Julian Apostata und seine Reform der heidnischen Priesterschaft’, Eos 87 (2000) 217-241; J. Bouffartigue, ‘Philosophie et anti-christianisme chez l’empereur Julien’, in: M. Narcy en E. Rebillard (red.), Hellénisme et christianisme(Villeneuve d’Ascq 2004) 111-131; J. den Boeft, 'Ammianus Marcellinus' Judgement of Julian's Piety', in: A. Houtman, A. de Jong, M. Misset-van de Weg (red.), Empsychoi Logoi - Religious Innovations in Antiquity. Studies in Honour of Pieter Willem van der Horst (Leiden-Boston 2008) 65-79.
De voornaamste heidense bronnen
De geschriften van Julianus (hij schreef in het Grieks) staan bijeen in de volgende tweetalige edities, respectievelijk met een Franse en een Engelse vertaling: J. Bidez, G. Rochefort, Chr. Lacombrade, L’empereur Julien. Oeuvres complètes, 4 dln. (Parijs 1932-1964); W.C. Wright, The Works of the Emperor Julian, 3 dln. (Cambridge MA-Londen 1913-1923). Niet-literaire bronnen zijn te vinden in J.P.C. Kent, The Roman Imperial Coinage, VIII. The Family of Constantine I, A.D. 337-364 (Londen 1981); J.J. Arce, Estudios sobre el emperador Fl. Cl. Juliano (Fuentes literarias. Epigrafía. Numismática) (Madrid 1984); S. Conti, Die Inschriften Kaiser Julians (Stuttgart 2004) en T. Fleck, Die Portraits Julianus Apostatas (Antiquitates, Archäologische Forschungsergebnisse 44) (Hamburg 2008).
De standaardeditie van Ammianus Marcellinus is: W. Seyfarth, Ammiani Marcellini Rerum Gestarum libri qui supersunt, adiuvantibus L. Jacob-Karau et I. Ulmann, 2 dln. (Leipzig 1978). Een Nederlandse vertaling van de hand van A. Blom is te vinden op het internet: www.ammianus.info, een vertaling door D. den Hengst is in voorbereiding. Voor het goede begrip van Ammianus’ tekst is het raadplegen van een commentaar raadzaam. De door P. de Jonge gestarte reeks, Sprachlicher und historischer Kommentar zu Ammianus Marcellinus XIV (Groningen 1935-1939) en Philological and Historical Commentary on Ammianus Marcellinus XV-XIX
(Groningen 1948-1982) wordt onder de Engelse titel voortgezet door J. den Boeft, J.W. Drijvers, D. den Hengst en H.C. Teitler. Tot nu toe zijn 6 delen (XX-XXVI) verschenen (1987-2008). Voor de regeringsperiode van Julianus is er ook: J. Szidat, Historischer Kommentar zu Ammianus Marcellinus Buch XX-XXI, I: Die Erhebung Iulians (Wiesbaden 1977); II: Die Verhandlungsphase (Wiesbaden 1981);
III: Die Konfrontation (Stuttgart 1996).
De redevoeringen en brieven van Libanius staan bijeen in R. Foerster, Libanii
opera, 12 dln. (Leipzig 1903-1927). Een selectie daarvan met een Engelse vertaling levert A.F. Norman, Libanius. Selected Works, 2 dln. (Londen-Cambridge MA 1969-1977) en Libanius. Autobiography and Selected Letters, 2 dln. (Londen-Cambridge MA 1992). Een Grieks-Duitse bloemlezing van de brieven is bezorgd door G. Fatouros en T. Krischer, Libanios. Briefe (München 1979). Nuttig is verder S. Bradbury, Selected Letters of Libanius from the Age of Constantius and Julian, translated with an introduction and notes (Liverpool 2004). Minder belangrijk dan de werken van Ammianus en Libanius, maar in sommige opzichten informatief zijn Eutropius’ Breviarium ab urbe condita (ed. F. Ruehl [Darmstadt 1975]) en Zosimus’
Historia Nova (ed. F. Paschoud [Parijs 1971-1989; 2000]).
De voornaamste christelijke bronnen
De twee tegen Julianus gerichte redevoeringen van Gregorius van Nazianzus zijn het best te raadplegen in de editie van J. Bernardi, Grégoire de Nazianze. Discours 4-5 (Parijs 1983), met de commentaar van A. Kurmann, Gregor von Nazianz, Oratio 4. Gegen Julian. Ein Kommentar (Basel 1988). De twee geschriften van Johannes Chrysostomus over Babylas staan bijeen in M.A. Schatkin e.a., Jean Chrysostome, Discours sur BabylasHomélie sur Babylas (Parijs 1990), zijn preek In Iuventinum et Maximinum martyres is te vinden in J.P. Migne, Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca 50 (Parijs 1862) 571-578. Voor de kerkhistorici zijn er: G.C. Hansen,
Sokrates, Kirchengeschichte (Berlijn 1995); J. Bidez en G.C. Hansen, Sozomenus, Kirchengeschichte (Berlijn 1995, tweede editie); J. Bidez en F. Winkelmann,
Philostorgius, Kirchengeschichte (Berlijn 1972, tweede editie); L. Parmentier en F. Scheidweiler, Theodoret, Kirchengeschichte (Berlijn 1954, tweede editie); Th. Mommsen, Eusebii Caesariensis Historia Ecclesiastica. Rufini continuatio (Berlijn 1908). De van de martelaarsakten geraadpleegde edities worden steeds ad locum opgegeven.
Print Print | Sitemap
Julianus de Afvallige - Nieuw licht op de christenvervolgingen