Verantwoording
Het bovenstaande is slechts een selectie uit de gigantisch grote hoeveelheid relevante literatuur. Het is hier niet de plaats een uitputtende lijst daarvan te bieden. Liefhebbers verwijs ik naar de bibliografieën van Rosen (2006), Tougher (2007) en, voor de martelaren, F. Caraffa, G. Morelli e.a. (red.), Bibliotheca Sanctorum, 15 dln. (Rome 1961-2000). Hieronder ligt de nadruk op de bronnen, al wordt ook wel specialistische secundaire literatuur genoemd.
Legende en werkelijkheid
Julianus’ dood en stervensuur: Amm. 25.3.6; 25.3.15-20; 25.6.6, Lib. Or. 18.274-275; 24.6, Socr. 3.21.14, Soz. 6.2.1 (H.C. Teitler, ‘Julian’s Death-bed and Literary Convention’, in: C. Kroon en D. den Hengst [red.], Ultima Aetas. Time, Tense and Transience in the Ancient World. Studies in Honour of Jan den Boeft [Amsterdam 2000] 71-80).
Afvallige: Greg. Naz. 4.1; 18.32, Socr. 3.12.1, Soz. 5.4.8, Philost. 7.15, Malalas 7.15, Chron. Pasch. p. 545 (in het algemeen: S.G. Wilson, Leaving the Fold. Apostates and Defectors in Antiquity [Minneapolis 2004]).
Galileeërs: Jul. Ep. 46, 404b-c; 83, 376c-d, Ep. 84. 430d (maar zie voor deze brief P. van Nuffelen, ‘Deux fausses lettres de Julien l’Apostat (la lettre aux Juifs, Ep. 51 [Wright], et la lettre à Arsacius, Ep. 84 [Bidez]), Vigiliae Christianae 56 (2002) 131-150); 88, 450c; 89b, 305b-c; 110, 398d; 114, 435d; 115, 424c, Greg. Naz. 4.74; 4.76.
Heidens: de term ‘heidens’ (paganus), van joods-christelijke origine en tendentieus, gebruik ik bij gebrek aan een betere term (vgl. bijv. H. Leppin, ‘Zum Wandel des spätantiken Heidentums’, Millennium 1 (2004) 59-81 op p. 62-64 en H. Remus, ‘The End of “Paganism”?’, Studies in Religion / Sciences Religieuses 33 (2004) 191-208).
‘Je hebt gewonnen, Galileeër’: Thdt. 3.25.7.
Julianus’ uiterlijk: Greg. Naz. 5.23, Amm. 25.4.22.
Kardinale deugden: Amm. 25.4.1.
Babbelzieke mol etc.: Amm. 17.11.1.
Schoolwet: Amm. 22.10.7; 25.4.20, CTh 13.3.5, Jul. Ep. 61 (zie p. 63 e.v.).
Schoolwet ingetrokken: CTh 13.3.6.
Helleense beschaving: Jul. Ep. 83, 376d.
‘Overdrijvend wolkje’: Rufin. 10.35, Socr. 3.14.1, Soz. 5.15.3.
Rome: zie p. 126-128.
Gallië: zie p. 129-133.
Paus: P. Thomas, ‘La papauté de Julien l’apostat’, Annuaire de l’Institut de Philologie et d’Histoire Orientales 2 (1934) 953.
Moderne biograaf: G.W. Bowersock, Julian the Apostate (Londen 1978), xi.
Legendevorming: R. Braun en J. Richer (red.), L’empereur Julien, I, De l’histoire à la légende (331-1715) (Parijs 1978); II, De la légende au mythe (De Voltaire à nos jours) (Parijs 1981).
Julianus’ afvallen van het christendom
Gallus en Julianus in 337 gespaard: Lib. Or. 18.10, Socr. 3.1.8, Soz. 5.2.9.
Constantius: P.A. Barceló, Constantius II. und seine Zeit. Die Anfänge des Staatskirchentums (Stuttgart 2004).
Constantius en het bloedbad in Constantinopel: Jul. Ep. ad Ath. 270c-271a; 281b; Or. 1, 17a, Eun. VS 7.1.5, Amm. 21.16.8 (cf. 14.11.7), Athan. HA 69.1, Thdt. 3.1.2, Zos. 2.40.1-3; cf. Greg. Naz. 4.3; 4.21-22; 4.91; 21.26. Eutr. 10.9.1, Socr. 2.25.3 (M. Dimaio en W.H. Arnold, ‘Per vim, per caedem, per bellum: a Study of Murder and Ecclesiastical Politics in the Year 337 A.D.’, Byzantion 62 (1992) 158-211; A. Novikov en M.M. Mudd, ‘Reconsidering the Role of Constantius II in the “Massacre of the Princes”’, Byzantinoslavica 57 (1996) 26-32).
Gallus in Ephesus: Socr. 3.1.9.
Julianus in Nicomedia: Amm. 22.9.4, Zon. 13.10.4 (voor Julianus’ opvoeding: J. Bouffartigue, L’Empereur Julien et la culture de son temps (Parijs 1992) 13-49).
Julianus over Mardonius: Jul. Ep. ad Ath. 274d; Misop. 351a-353b; Or. 6, 241c; 9, 198a-b.
Verblijf in Macellum: Jul. Ep. ad Ath. 271b-d, Soz. 5.2.9, Amm. 15.2.7.
Leeshonger en bibliotheek van Georgius: Jul. Ep. 106, 411 c; 107, 378 a-c.
Vooral (maar niet uitsluitend) christelijke opvoeding: Eun. VS 7.1.7, Greg. Naz. 4.23; 4.97, Soz. 5.2.10-11, Thdt. 3.2.
Afval al in Macellum: Soz. 5.2.14, Greg. Naz. 4.24-29 (cf. Amm. 21.2.4 en 22.5.1). Afval op twintigjarige leeftijd: Jul. Ep. 111, 434d.
Weg uit Macellum: Eun. VS 7.1.8-9 (K.K. Csízy, ‘Chronologische Probleme im Zusammenhang mit der Erziehung des Kaisers Julian’, Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae 44 (2004) 109-114; N. Henck, ‘From Macellum to Milan: the movements of Julian the Apostate from A.D. 348 to 355’, Kodai 10 (1999/2000) 105-116).
In Constantinopel: Lib. Or. 15.27; 18.12-13, Socr. 3.1.10-12, Soz. 5.2.15.
In Nicomedia: Lib. Or. 13.10-11; 18.13, Socr. 3.1.13-15, Soz. 5.2.15.
In Pergamum: Eun. VS 7.1.9-2.12, cf. Greg. Naz. 4.31.
Naar Ephesus: Eun. VS 7.2.12.
Maximus: Eun. VS 7.3.6, Socr. 3.1.16, Thdt. 3.28.2, cf. Amm. 29.1.42 (I. Tanaseanu-Döbler, Konversion zur Philosophie in der Spätantike. Kaiser Julian und Synesios von Kyrene (Potsdamer Altertumswissenschaftliche Beiträge 23), Stuttgart 2008).
Maximus en Julianus’ apostasie: Jul. Or. 7.23, 235b, Lib. Or. 12.33-34; 13.11-12, Socr. 3.1.18, Soz. 5.2.16, cf. Lib. Or. 18.18; 18.156.
Geheimhouding: Amm. 22.5.1, Lib. Or. 18.19, Socr. 3.1.19-20.
Intimi: Jul. Ep. ad Ath. 277b, Amm. 21.2.4, Eun. VS 7.3.8; cf. Lib. Or. 13.13-14; 14.42. Brief van Gallus: [Jul.] Ep. 82 Wright (P.A. Barceló, ‘Caesar Gallus und Constantius II’, Acta Classica 42 (1999) 23-34).
Gallus’ religiositeit: Greg. Naz. 4.24, Soz. 3.15.8, Thdt. 3.1.3.
Julianus aan het hof in Milaan: Amm. 15.2.7-8, Jul. Ep. ad Ath. 272d–274a, Lib. Or. 18.25, Socr. 3.1.22-23.
Voorspraak Eusebia: Amm. 15.2.8, Jul. Ep. ad Ath. 273a-274b, Jul. Or. 2(3).12, 118a-c, Lib. Or. 18.27, Socr. 3.1.24, Soz. 5.2.19, Zos. 3.1.2-3.2.1 (S. Tougher, ‘The Advocacy of an Empress: Julian and Eusebia’, Ancient World 48 (1998) 595-599).
Benoeming tot Caesar: Amm. 15.8.2-17.
Baard eraf: Jul. Ep. ad Ath. 274c.
‘Pronunciamiento’ van Parijs: Amm. 20.4.17-18.
Dood van Constantius: Amm. 21.12.3; 21.15.3.
Brieven: Jul. Ep. 9; 11; 12; 14, cf. Jul. Or. 4(8).8, 252d.
Geheime riten: Eun. VS 7.3.7.
Vienne: Amm. 21.2.4-5.
Bellona: Amm. 21.5.1.
Ingewanden en vogeltekens: Amm. 22.1.1-2.
Brief aan de Atheners: Jul. Ep. ad Ath. 280c-d.
Julianus’ ‘coming out’: Jul. Ep. 26; 28; 29, Amm. 22.5.2.
Constantijn en de christenen
Constantijn: N. Lenski, ‘The reign of Constantine’, in: N. Lenski (red.), The Cambridge companion to the age of Constantine (Cambridge 2006) 59-90; J.W. Drijvers, ‘Constantijn de Grote: een omstreden leven’, Hermeneus 79 (2007) 61-67.
Droom: Eus. VC 1.28.2. Visioen: Lactantius, De mortibus persecutorum 44.5. Apollo/Sol Invictus: Panegyrici Latini 6(7).21.4-5 (H.W. Singor, ‘The Labarum, Shield Blazons, and Constantine’s caeleste signum’, in: L. de Blois e.a. (red.), The Representation and Perception of Roman Imperial power (Amsterdam 2003) 481-500).
Tacitus over Nero: Annales 15.44.
De christenen voor de leeuwen: Tertullianus, Apologeticum 40. ‘Het bloed van de christenen’: ibid. 50.
Christenvervolgingen: G.E.M. de Ste Croix, ‘Why were the early Christians persecuted?’, in: M.I. Finley (red.), Studies in Ancient Society (Londen 1974) 210-249.
Decius: R. Selinger, The Mid-Third Century Persecutions of Decius and Valerian (Frankfurt am Main 2002); B. Bleckmann, ‘Zu den Motiven der Christenverfolgung des Decius’, in: K.-P. Johne, T. Gerhardt en U. Hartmann (red.), Deleto paene imperio Romano. Transformationsprozesse des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert und ihre Rezeption in der
Neuzeit (Stuttgart 2006) 57-71.
Constantijns houding: M. Edwards, ‘The beginnings of Christianization’, in: N. Lenski (red.), The Cambridge companion to the age of Constantine (Cambridge 2006) 137-158.
Munten: J.P.A. van der Vin, ‘Het geld van Constantijn’, Hermeneus 79 (2007) 89-94. Donatisten: H. van Reisen, ‘Tweespalt om christelijke identiteit: donatisten en katholieken in Noord-Afrika’, Hermeneus 78 (2006) 149-158; L.V. Rutgers, ‘Kerk en Staat’, Hermeneus 79 (2007) 83-88.
Arianisme: W. Löhr, ‘Arius reconsidered’, Zeitschrift für Antikes Christentum 9 (2005) 524-560, 10 (2006) 121-157.
‘Een overdrijvend wolkje’
Brief aan Photinus: Jul. Ep. 90. ‘Nieuwbakken Galileese god’, ‘theologiserende vissers’: ibid.
Tegen de Galileeërs: A. Meredith, ‘Porphyry and Julian Against the Christians’, Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt 23.2 (1980) 1119-1149 (hiervan 1138-1149 over Julianus).
Joden en christenen: Jul. c. Gal. 43a; passim. God der Hebreeën inferieur: ibid. 99e-100b; 106a-e. Inconsequenties: ibid. 262b-c.
Herbouw tempel in Jeruzalem: Amm. 23.1.2-3.
Citaat Libanius: Or. 18.178.
Schandvlek van de goddeloosheid: Jul. Or. 8(5).20, 180b.
‘Eén is Zeus Hades Helios Serapis’: Jul 11(4).10, 136a.
Offers aan alle goden: Lib. Or. 17.4 + 18.171.
Verschillende uitingen van eerbied aan de goden: Jul. Ep. 89, 293a.
Godenbeelden: Jul. Ep. 89, 294b-d.
Heidense kerk: Jul. Ep. 89, 297a-305d.
‘Overdrijvend wolkje’: Rufin. 10.35, Socr. 3.14.1, Soz. 5.15.3.
‘Pronunciamiento’ van Parijs: Amm. 20.4.17-18.
Dood van Constantius: Amm. 21.12.3; 21.15.3.
Intocht in Constantinopel: Amm. 21.12.3.
Vertrek uit Constantinopel: Amm. 22.9.2.
Bezoek aan Pessinus: Amm. 22.9.5.
In Ancyra: Amm. 22.9.8.
Aankomst in Antiochië: Amm. 22.9.14-15.
Vertrek uit Antiochië op 5 maart 363: Amm. 23.2.1.
Ctesiphon niet belegerd: Amm. 24.7.1.
Julianus sterft: Amm. 25.3.23
Georgius van Cappadocië
Activiteiten in Constantinopel: Amm. 22.3.1-13; 22.4.1-7.10; 22.9.1-2.
‘Tweede Rome’: Jul. Or. 1, 8c, Socr. 1.16.1 (H. Chantraine, ‘Konstantinopel – vom Zweiten Rom zum Neuen Rom’, Geschichte in Wissenschaft und Unterricht 43 (1992) 3-15).
Nachtelijke schrijfarbeid: Amm. 16.5.4-5, Jul. Ep. 28, Lib. Or. 18.175.
Boutade tegen Constantijn en diens zoons: Jul. Or. 7.22, 227c-228c.
Woorden van Jezus: Jul. Or. 10.38, 336a-b.
Vertaling Mt 11:28: Groot Nieuws Bijbel.
Doop Constantijn: Eus. VC 4.61.2-62.4.
Julianus en Constantijn: J. Vogt, ‘Kaiser Julian über seinen Oheim Constantin den Grossen’, Historia 4 (1955) 339-352 (herdr. in R. Klein [red.], Julian Apostata (Darmstadt 1978) 222-240); M. Amerise, ‘La figura di Costantino nei “Caesares” di Giuliano’, Rivista Storica dell’Antichità 32 (2002) 141-149.
Wolvenvriendschap: Jul. Ep. 40.
Lofredes op Constantius: Jul. Or. 1 en 3.
Schildverheffing: Amm. 20.4.17 (H.C. Teitler, ‘Raising on a Shield: Origin and Afterlife of a Coronation Ceremony’, International Journal of the Classical Tradition 8 (2002) 501-521.
Citaat uit Brief aan de Atheners: Jul. Ep. ad Ath. 270c.
Constantius’ wetten betreffende offers en tempels: CTh 16.10.2-6 (T.D. Barnes, ‘Constantine’s prohibition of pagan sacrifice’, American Journal of Philology 105 (1984) 69-72; S. Bradbury, ‘Constantine and the Problem of Anti-Pagan Legislation in the Fourth Century’, Classical Philology 89 (1994) 120-139; R. Delmaire, ‘La législation sur les sacrifices au IVe siècle. Un essai d’interprétation’, Revue Historique de Droit Français et
Étranger 82 (2004) 319-333).
Opheffing hiervan: Amm. 22.5.2.
Templorum restaurator: Conti, nr. 17 (= AE 1907.191) en 18 (= AE 1969-1970.631). Tempelbezit teruggegeven: CTh 10.3.1, Hist. Aceph. 3.1, Lib. Or. 13.45, Amm. 25.4.15. Privileges voor clerici: CTh 12.1.49; 13.1.1; 16.2.1-15. Intrekking hiervan: CTh 12.1.50; 13.1.4, Jul. Ep. 54.
Verbanning bisschoppen opgeheven: Jul. Ep. 46, 110 (398d); 114 (436a-b), Hist. Aceph. 3.2, Athan. Ind. a. 361, Socr. 3.1.48, Soz. 5.5.1.
Aetius: [Jul.] Ep. 82 Wright, Philost. 4.8, Jul. Ep. 46.
Bijbedoeling: Amm. 22.5.4, Soz. 5.5.7, Chron. Pasch. a. 362, Philost. 7.4.
Athanasius’ terugkeer uit ballingschap: Hist. Aceph. 3.3-4, Athan. Ind. a. 362.
Tempel van Stadsgodin: Amm. 22.11.7.
Mithras: Socr. 3.2.2-10, Soz. 5.7.5-7.
Serapis: Jul. Ep. 60.
Datum dood van Constantius: Chron. I p. 239-40 Mommsen, Socr. 2.47.4.
Georgius’ dood: Hist. Aceph. 2.8-10, Amm. 22.11.8-10, Socr. 3.2.1-3.3, Jul. Ep. 60, Soz. 5.7.7, Philost. 7.2 (M. Caltabiano, ‘L’ assassinio di Giorgio di Cappadocia (Alessandria, 361 d. C.)’, Quaderni Catanesi di Studi classici e medievali 7 (1985) 17-59; J.R. Aja Sánchez, ‘El linchamiento del obispo Jorge y la violencia religiosa tardoromana’, in : A. González Blanco, F.J. Fernández Nielo en J. Remesal Rodríguez (red.), Arte, sociedad, economía y religión durante el Bajo Imperio y la Antigüedad Tardía (Murcia 1991) 111-136).
Brief aan de Alexandrijnen: Jul. Ep. 60.
Athanasius verbannen door Julianus: Jul. Ep. 110-112, Hist. Aceph. 3.5, Athan. Ind. a. 363.
Artemius
Anthimus’ zoon: Miracula Artemii 1, te vinden in V.S. Crisafulli en J.W. Nesbitt, The miracles of St. Artemios. A collection of miracle stories by an anonymous author of seventh-century Byzantium (Leiden-New York 1997).
Artemius: J. Dummer, 'Fl. Artemius Dux Aegypti', Archiv für Papyrusforschung und verwandte Gebiete 21 (1971) 121-144 (herdr. in: J. Dummer, Philologia sacra et profana. Ausgewählte Beiträge zur Antike und zu ihrer Wirkungsgeschichte, ed. M. Vielberg, (Wiesbaden-Stuttgart 2006) 172-199); S.N.C. Lieu, ‘From Villain to Saint and Martyr. The Life and After-life of Flavius Artemius, Dux Aegypti’, Byzantine and Modern Greek Studies 20 (1996) 56-76; G. Marasco, ‘L’ imperatore Giuliano e l’esecuzione di Fl. Artemio, dux Aegypti’, Prometheus 23 (1997) 59-79; D. Woods, 'The Final Commission of Artemius the Former Dux Aegypti', Byzantine and Modern Greek Studies 23 (1999) 2-24; D. Woods, ‘On St. Artemios as ‘Deacon’’, Byzantine and Modern Greek Studies 24 (2000) 230-234).
Tekst van de Artemii passio (BHG 170-171c): B. Kotter, Die Schriften des Johannes von Damaskos V. Opera homiletica et hagiographica (Berlijn-New York 1988) 185-245; Engelse vertaling (niet volledig): M. Vermes, ‘[John the Monk], Artemii passio (The Ordeal of Artemius, BHG 170-71c, CPG 8082)’, in: S.N.C. Lieu en D. Montserrat, From Constantine to Julian. Pagan and Byzantine Views. A Source History (Londen-New York 1996) 224-256 (vgl. V. Déroche, ‘Pourquoi écrivait-on des recueils de miracles? L’exemple des miracles de Saint Artémios’, in: C. Jolivet-Lévy, M. Kaplan en J.-P. Sodini (red.), Les saints et leur sanctuaire à Byzance. Textes, images et monuments (Parijs 1993) 95-116; D. Krueger, Writing and Holiness. The Practice of Authorship in the Early Christian East (Philadelphia 2004) 63-70.
Passions épiques: Delehaye, Passions, passim.
Geraadpleegde kerkhistorici: AP praef. en 4.
Artemius senator: AP 4, aanwezig in 312: AP 45, bevriend met Constantius II: AP 9. Artemius dux Aegypti: POxy 7.1103.
Tempel van Serapis: Jul. Ep. 60.
Artemius en Athanasius: Athan. Ind. a. 360, S. Pachomii vita prima Graeca 137-138.
Twee Artemii: P. Batiffol, ‘Fragmente der Kirchengeschichte des Philostorgius’, Römische Quartalschrift 3 (1889) 252-289 op p. 253-254.
Artemius en Egypte: AP 18; 19; 36.
Relikwieën: AP 9; 16-18.
Andreas: Chron. Pasch. a. 357 (D. Woods, ‘The Date of the Translation of the Relics of SS. Luke and Andrew to Constantinople’, Vigiliae Christianae 45 (1991) 286-292; R.W. Burgess, ‘The Passio S. Artemii, Philostorgius, and the Dates of the Invention and Translations of the Relics of Sts Andrew and Luke’, AB 121 (2003) 5-36).
Plaats waar Artemius stierf: AP 22, Chron. Pasch. a. 363.
Functie neergelegd: Amm. 22.11.2, cf. 22.11.8.
Artemius wekt Julianus’ toorn op: AP 35 e.v.
Aankomst van Julianus in Antiochië: Amm. 22.9.15.
Artemius’ woorden: AP 35.
Twistgesprek: AP 36, cf. Zon. 13.12.44.
Artemius, Eugenius en Macarius: AP 37-39.
Artemius gemarteld: AP 40-49.
Nieuw twistgesprek en dood van Artemius: AP 49-50, 58-67, cf. Thdt. 3.18.1-2. Slotcitaat: AP 22
Heidense tempels en christelijke kerken
Vienna: Amm. 15.8.22.
Constantinopel: Amm. 22.5.2.
Literaire bronnen: Lib. Or. 18.126-129, Socr. 3.1.48, Soz. 5.3.1, AP 22, Zon. 13.12.30-34.
Juridische bron: CTh 15.1.3.
Inscripties: Conti, nr. 1 = ILS 9465 (Syrië); nr. 18 = AE 1969-1970.631 (Israel); nr. 17 = AE 1907.191 (Beirut) (K. Dietz, K., ‘Kaiser Julian in Phönizien’, Chiron 30 (2000) 807-855 en W. Eck, ‘Zur Neulesung der Iulian-Inschrift von Ma‘ayan Barukh’, Chiron 30 (2000) 857-859); nr. 54 = SEG 31 (1981) nr. 641 (Thessaloniki); nr. 167 = ILS 752; nr. 176 = AE 1893.87 (Numidia). Behalve de donatisten hadden ook de schismatische novatianen reden om Julianus dankbaar te zijn: de keizer gaf hun toestemming een door arianen verwoeste kerk weer op te bouwen: Socr. 2.38.23-24, Soz. 4.20.6.
Christenen onderling: Amm. 22.5.4.
Julianus en het verzoek der donatisten: Optat. 2.16.2; 3.3.18, Augustinus, Contra litteras Petiliani 2.184; 203; 205; 224; Ep. 105.2, cf. CTh 16.5.37 (J.-L. Maier, Le dossier du Donatisme, II. De Julien l’Apostat à Saint Jean Damascène 361-750) (Berlijn 1989) 42-43; F. Morgenstern, ‘Die Kaisergesetze gegen die Donatisten in Nordafrika (Mitte 4. Jh. bis 429)’, Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte (Romanistische Abteilung) 110 (1993) 103-123.
Lemellefense: Optat. 2.18.1-2.
Tipasa: Optat. 2.18.4-19.4.
Marcus van Arethusa: Greg. Naz. 4.88-91, Soz. 5.10.8-14, Thdt. 3.7.6-10, F. Halkin, ‘La passion de S. Marc d’ Aréthuse, BHG 2248’, AB 103 (1985) 217-229. Vlgs. Greg. Naz. 4.91 was Marcus indertijd betrokken geweest bij de redding van Julianus tijdens het bloedbad van 337.
Stof voor tragedie: Thdt. 3.7.6.
Snedige opmerking: Greg. Naz. Or. 4.89, Soz. 5.10.12, Thdt. 3.7.9.
Brieven van Libanius: Ep. 819 en 763.
Citaat: Lib. Ep. 819.6.
Libanius verdedigt christenen: Lib. Ep. 724.2; 757; 828; 1364.7.
Offers op de altaren der goden
Julianus en Pegasius: Jul. Ep. 79 (G. Schöllgen, ‘Pegasios Apostata. Zum Verständnis von »Apostasie» in der 2. Hälfte des 4. Jahrhunderts’, Jahrbuch für Antike und Christentum 47 (2004) 58-80).
Offeren verboden: CTh 16.10.2, 16.10.4-5, cf. Lib. Or. 17.7; 18.23 en voor Constantijn in dit verband Eus. VC 2.44-45; 4.23; 4.25, CTh 16.10.2, Lib. Or. 1.27, Soz. 3.17.2 (T.D. Barnes, ‘Constantine’s prohibition of pagan sacrifice’, American Journal of Philology 105 (1984) 69-72; S. Bradbury, ‘Constantine and the Problem of Anti-Pagan Legislation in the Fourth Century’, Classical Philology 89 (1994) 120-139; R. Delmaire,‘La législation sur les sacrifices au IVe siècle. Un essai d’interprétation’, Revue Historique de Droit Français et Étranger 82 (2004) 319-333).
Aurelia Leulis: P. Meyer (= P.M. Meyer, Griechische Texte aus Ägypten, Berlijn 1916) nr. 15.
Apostelbesluit: Hand. 15:29 (vert. De Nieuwe Bijbelvertaling).
Jacobus: Hand. 15:20.
Belang van offeren: S. Bradbury, ‘Julian’s Pagan Revival and the Decline of Blood Sacrifice’, Phoenix 49 (1995) 331-356; N. Belayche, ‘Sacrifice and Theory of Sacrifice during the ‘Pagan Reaction’: Julian the Emperor’, in: A.I. Baumgarten (red.), Sacrifice in Religious Experience (Leiden-Boston-Keulen 2002) 101-126).
Wet van 19 februari 356: CTh 16.10.6.
Offerverbod overtreden: Amm. 19.12.12, Lib. Or. 1.27, cf. Lib. Ep. 1351.3.
Anatolius: Eun. VS 10.6.8.
Brief aan Maximus: Jul. Ep. 26, 415c.
Constantinopel: Amm. 22.5.2, cf. Soz. 5.3.1; 5.16.1.
Tweemaal daags offeren: Jul. Ep. 98, 401b, cf. Lib. Or. 12.79-80; 18.169-170.
Citaat Ammianus: 22.12.6, cf. 22.14.3; 25.4.17, Chrys. pan. Bab. 1.5, Zon. 13.12.38.
Libische inscriptie: Proceedings of the British School at Rome 23 (1955) 139 nr. 22. Offervlees op het menu: Amm. 22.12.6, Lib. Or. 18.126 (R. MacMullen, Paganism in the Roman Empire (New Haven en Londen 1981) 36-42; V.E. Grimm, From Feasting to Fasting, the Evolution of a Sin (Londen en New York 1996) 38).
Citaat Libanius: Or. 24.35.
Julianus en Marcus Aurelius: Chr. Lacombrade, ‘L’Empereur Julien émule de Marc Aurèle’, Pallas 14 (1967) 9-22; G. Kelly, ‘Constantius II, Julian, and the Example of Marcus Aurelius (Ammianus Marcellinus XXI, 16, 11-12)’, Latomus 64 (2005) 409-416.
Spotvers: Amm. 25.4.17.
Afkeer van spelen: J.A. Jiménez Sánchez,, ‘El emperador Juliano y su relación con los juegos Romanos’, Polis 15 (2003) 105-127.
Titel Misopogon: Amm. 22.14.2, Greg. Naz. 5.41, Socr. 3.17.9, Zon. 13.12.37 (vgl. voor dit geschrift bijv. A. Marcone, ‘Un panegirico rovesciato: pluralità di modelli e contaminazione letteraria nel “Misopogon” giulianeo’, Revue des Études Augustiniennes 30 (1984) 226-239; M. Gleason, ‘Festive Satire: Julian’s Misopogon and the New Year at Antioch’, Journal of Roman Studies 76 (1986) 106-119; J. Long, ‘Structures of Irony in Julian’s Misopogon’, Ancient World 24 (1993) 15-23; F.L. Müller, Die beiden Satiren des Kaisers Julianus Apostata (Symposion oder Caesares und Antiochikos oder Misopogon) (Stuttgart 1998); M. Janka, ‘Quod philosophia fuit, satura facta est. Julians Misopogon zwischen Gattungskonvention und Sitz im Leben’, in: Chr. Schäfer (red.), Kaiser Julian ‘Apostata’ und die philosophische Reaktion gegen das Christentum (Berlijn en New York 2008) 177-206).
Stier op munten: J. Szidat, ‘Zur Wirkung und Aufnahme der Münzpropaganda (Iul. Misop. 355 d)’, Museum Helveticum 38 (1981) 22-33; J.-L. Desnier, ‘Renaissance taurine’, Latomus 44 (1985) 402-409; M. Munzi, ‘Considerazioni sulla riforma monetaria dell’ imperatore Giuliano’, Annali dell’Istituto Italiano di Numismatica 43 (1996) 295-306; J. Vanderspoel, ‘Julian and the Mithraic Bull’, Ancient History Bulletin 12 (1998) 113-119; F. Marco-Simón, ‘Ambivalencia icónica y persuasión ideológica: las monedas de Juliano con representación del toro’, Athenaeum 87 (1999) 201-214; D. Woods, Julian, Gallienus and the Solar Bull’, American Journal of Numismatics 12 (2000) 157-169; S. Tougher, ‘Julian’s Bull Coinage: Kent revisited’, Classical Quarterly 54 (2004) 327-330.
Spot met stier op munten: Jul. Misop. 355d, Socr. 3.17.5, Soz. 5.19.2, Ephraem, Hymne tegen Jul. 1.16-18.
Scheldwoorden: Amm. 22.14.3, Greg. Naz. 4.77, Chrys. pan. Bab. 2.103, Socr. 3.20.2, Zon. 13.12.35.
Lot van stieren: Amm. 25.4.17.
Boete voor niet-offeren: Socr. 3.13.9.
Beloning voor offeren: Socr. 3.13.2.
Geen dwang: Lib. Or. 18.121-122, Soz. 5.15.8.
Heidenen beticht van kannibalisme: Socr. 3.13.11.
Julianus ontstemd over laksheid bij offeren: Jul. Ep. 78; Misop. 362a-b.
Geldelijke beloning: Lib. Or. 18.168.
Truc: Greg. Naz. 4.82-84, Soz. 5.17.8-12, Thdt. 3.16.6-17.8.
Feestmaal: Greg. Naz. 4.84, Soz. 5.17.12, Thdt. 3.17.5-8.
Julianus’ schoolwet
Aankomst in Chalcedon: Amm. 22.9.3.
Ontmoeting met Maris: Socr. 3.12.1-7, Soz. 5.4.8-9, Zon. 13.12.27-28.
‘Stad der blinden’: Herodotus, Historiae 4.144, Tacitus, Annales 12.63.1-2, Plinius, Naturalis Historia 5.149.
Schoolwet: CTh 13.3.5 met Jul. Ep. 61 (C.J. Henning, De eerste schoolstrijd tussen Kerk en Staat onder Julianus den Afvallige (Diss. Nijmegen 1937); B.C. Hardy, ‘The Emperor Julian and his School Law’, Church History 37 (1968) 131-143; S. Pricoco, ‘L’ editto di Giuliano sui maestri (C.Th. 13,3,5)’, Orpheus 1 (1980) 348-370; R. Klein, ‘Kaiser Julians Rhetoren- und Unterrichtsgesetz’, Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und für Kirchengeschichte 76 (1981) 73-94; E. Pack, Städte und Steuern in der Politik Julians. Untersuchungen zu den Quellen eines Kaiserbildes (Brussel 1986) 261-300; E. dal Covolo, ‘La paideia anticristiana dell’ imperatore Giuliano. A proposito dell’ editto del 17 giugno 362’, in: S. Felici (red.), Crescita dell’ uomo nella catechesi dei padri (età postnicena) (Rome 1987) 73-85; Th. Banchich, ‘Julian’s School Laws: Cod. Theod. 13.5.5 and Ep. 42’, Ancient World 24 (1993) 5-14; E. Zanda, ‘La legislazione scolastica dell’ imperatore Giuliano fonte di domanda ancora senza riposta’, Ricerche Teologiche 10 (1999) 97-117; S. Saracino, ‘La politica culturale dell’imperatore Giuliano attraverso il Cod. Th. XIII 3,5 e l’Ep. 61’, Aevum 76 (2002) 123-141; E. Germino, Scuola e Cultura nella legislazione di Giuliano l’Apostata (Napels 2004).
Over Julianus als vervolger bij de kerkhistorici: R.J. Penella, 'Julian the Persecutor in Fifth Century Church Historians', Ancient World 24 (1993) 31-43; H. Leppin, Von Constantin dem Großen zu Theodosius II. Das christliche Kaisertum bei den Kirchenhistorikern Socrates, Sozomenus und Theodoret (Göttingen 1996) 72-90; I. Krivouchine, 'L' empereur païen vu par l' historien ecclésiastique: Julien l' Apostat de Socrate', Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 47 (1997) 13-24; H.-G. Nesselrath, ‘Kaiserlicher Held und Christenfeind: Julian Apostata im Urteil des späteren 4. und des 5. Jahrhunderts’, in: B. Bäbler en H.-G. Nesselrath (red.), Die Welt des Sokrates von Konstantinopel. Studien zu Politik, Religion und Kultur im späten 4. und frühen 5. Jh. n. Chr. zu Ehren von Christoph Schäublin (München-Leipzig 2001) 15-43; D.F. Buck, 'Socrates Scholasticus on Julian the Apostate', Byzantion 73 (2003) 301-318; P. van Nuffelen, Un héritage de paix et de piété. Étude sur les histoires ecclésiastiques de Socrate et de Sozomène (Leuven 2004) 364-367; D.F. Buck, 'Sozomen on Julian the Apostate', Byzantion 76 (2006) 52-73.
Ammianus’ commentaar: 22.10.7; cf. 25.4.20.
Gemeentewet: CTh 12.1.50, Jul. Ep. 54, cf. CTh 12.1.59 en 16.2.17 (voor Julianus’ voorgangers: T.G. Elliott, ‘The Tax Exemptions granted to Clerics by Constantine and Constantius II’, Phoenix 32 (1978) 326-336).
Begrafeniswet: CTh 9.17.5, Jul. Ep. 136b (C. De Filippis Cappai,‘Sulla statuizione di Giuliano Augusto in materia di sepolcri ed esequie (Cod. Theod. 9,17,5)’, Quaderni del Dipartimento de filologia linguistica e tradizione classica “Augusto Rostagni” 14 (2000) 235-239).
Politiek t.o.v steden: Soz. 5.3.4, Lib. Or. 18.129.
Géén bloedige vervolging: Jul. Ep. 61c, 424a-b; 83, 376c; 114, 438b; 115, 424c, Eutr. 10.16.3, Greg. Naz. 4.57-58; 4.61, Lib. Or. 18.121, Rufin. 10.33, Soz. 5.4.6-7, 6.6.6.
Wél vervolging: Philost. 7.6, Hieronymus, In Abacucum 2.3, Augustinus, De civitate Dei 18.52 (vgl. de titel van S. Scicolone, 'Aspetti della persecuzione giulianea', Rivista di Storia della Chiesa in Italia 33 (1979) 420-434, en uitspraken als ‘Julian’s persecution of the Christians’ (A. Momigliano, Sesto Contributo alla Storia degli Studi Classici e del Mondo Antico (Rome 1980) 152) en ‘a revival of some persecution against Christians’ (R. Bayliss, Provincial Cilicia and the Archaeology of Temple Conversion (Oxford 2004) 15).
Brief aan Atarbius: Jul. Ep. 83.
Basilius van Ancyra
Van Chalcedon tot Pessinus: Amm. 22.9.3-8.
Bronnen voor Basilius van Ancyra: Soz. 5.11.7-11 en de passio Sancti Basilii (BHG 242): ASS Mart. III, 22, *15 -*17 (ik consulteerde de Parijse herdruk van 1865, ed. J. Carnandet, *12 -*15; vgl. D. Woods, 'The Martyrdom of the Priest Basil of Ancyra', Vigiliae Christianae 46 (1992) 31-39; H.C. Teitler, 'History and Hagiography. The Passio of Basil of Ancyra as a Historical Source', Vigiliae Christianae 50 (1996) 73-80).
Julianus in Ancyra: Amm. 22.9.8.
Gebruik van geweld: Soz. 5.11.12; 5.8.18, vgl. 5.4.6-7; 5.5.1; 5.17.1; 6.6.6. Lib. Or. 18.121; Eutr. 10.16.3; Greg. Naz. 4.57-58; Socr. 3.12.6; 3.13.1-2; 3.14.7.
Bloed der martelaren enz.: Tertullianus, Apologeticum 50 (Gregorius citeert de woorden niet letterlijk).
Wonderen: Delehaye, Passions, 207 (voor het werk van Delehaye: B. Joassart, Hippolyte Delehaye. Hagiographie critique et modernisme (Brussel 2000)).
Schelden: ibid. 191-192.
Aanroepen van God: ibid. 195.
Ondervragingen: Saturninus in § 5-6, 12, Felix in § 8, Pegasius in § 10, Julianus in § 13-16, Frumentinus in § 16-19, cf. Delehaye, Passions, 179, 185.
Rondstrooien van historische namen: ibid. 177.
‘Julianisatie’: A. Dufourcq, Étude sur les Gesta martyrum romains (Parijs 1900) 242.
Godenbeelden en psalmgezang
Matteüsevangelie: vert. Groot Nieuws Bijbel, vgl. Mc. 5: 25-34; Lc. 8: 43-48.
Beeld van Jezus in Paneas: Eus. HE 7.17.1-18.4, Philost. 7.3, Soz. 5.21.1-4, AP 57 (vgl.
E. von Dobschütz, Christusbilder. Untersuchungen zur christlichen Legende (Leipzig 1899) 197-205, *250-*273; J.F. Wilson, Caesarea Philippi. Banias, the Lost City of Pan (Londen-New York 2004) 98-103; P. Stewart, ‘The Destruction of Statues in Late Antiquity’, in: R. Miles (red.), Constructing Identities in Late Antiquity (Londen 1999) 159-189).
Maximinus: Photius, Bibliotheca 271, p. 505b Bekker.
Stadsgodin van Constantinopel: Par. (= Parastaseis syntomoi chronikai) 38. Nicomedia: Par. 47, cf. Soz. 5.17.3-4.
Wet uit 356: CTh 16.10.6.
Restauratie godenbeelden: Hist. Aceph. 3.1, Lib. Or. 18.126, Chron. Pasch. a. 362, cf. Lib. Ep. 710 en 712.
Dionysusbeeld in Emesa: Thdt. 3.7.5, cf. Chron. Pasch. a. 362, Theophanes, Chronographia p. 48 De Boor.
Bisschop Eustathius in Epiphania: Chron. Pasch. a. 362.
Cyrillus: Thdt. 3.7.4, Chron. Pasch. a. 362, Theophanes, Chronographia p. 47 De Boor.
Macedonius, Theodulus en Tatianus: Socr. 3.15.1-8, Soz. 5.11.1-3 (het snedige antwoord is ongetwijfeld ontleend aan de Laurentius-hymne van Prudentius, Peristephanon 2.405-408; met dank aan Daan den Hengst).
De Apollo van Daphne: Amm. 22.13.1 (D.M. Brinkerhoff, A Collection of Sculpture in Classical and Early Christian Antioch (New York 1970) 33-37).
Bryaxis: Cedrenus, Synopsis 306B.
Datum: Amm. 22.13.1.
Asclepiades: Amm. 22.13.3.
Blikseminslag: Chrys. pan. Bab. 2. 94, Thdt. 3.11.5.
Brandstichting door christenen: Jul. Misop. 346b, cf. 361c.
Grote Kerk gesloten: Amm. 22.13.2 (F.W. Deichmann, ‘Das Oktogon von Antiocheia: Heroon-Martyrion, Palastkirche oder Kathedrale?’, Byzantinische Zeitschrift 65 (1972) 40-56).
Onderzoek: Amm. 22.13.2, Soz. 5.20.6, Lib. Ep. 1376.
Dood van Babylas: Eus. HE 6.39.4 (Philost. 7.8 laat Babylas sterven onder keizer Numerianus [283-284]).
Relieken van Babylas naar Daphne gebracht: Chrys. pan. Bab. 2.67; 2.76, Soz. 5.19.12-13 (‘Dieser Vorgang ist die erste uns aus den Quellen bekannte Translation von Reliquien’, aldus J. Rist, ‘Chrysostomus, Libanius und Kaiser Julian: Überlegungen zu Inhalt und Umfeld der Schrift De sancto Babyla, contra Iulianum et Gentiles (CPG 4348)’, in: Giovanni Crisostomo. Oriente e Occidente tra IV e V secolo (Rome 2005) 863-882 op p. 876; G. Clark, ‘Translating relics: Victricius of Rouen and fourth-century debate’, Early Medieval Europe 10 (2001) 161-176).
Onreinheid door dood en begraven: CTh 9.17.5, Eun. VS 6.11.8, Jul. Ep. 136.
Zwijgen van Apollo en overbrengen van Babylas’ gebeente naar andere begraafplaats: Jul. Misop. 361b, Chrys. pan. Bab. 2.80-91, Socr. 3.18.1-4, Soz. 5.19.14-19, Thdt. 3.10.1-3, AP 53-55, Zon. 13.12.39-41.
Psalmen, waaronder ps. 96 (97).7 (vert. De Nieuwe Bijbelvertaling): Socr. 3.18.3-4, Soz. 5.19.18-19, Thdt. 3.10.3.
Reiniging tempelgebied: Amm. 22.12.8.
Nieuwe rustplaats van Babylas: Chrys. pan. Bab. 1.10, Soz. 7.10.5, Evagrius, Historia Ecclesiastica 1.16.
Rufinus over Julianus als niet-vervolger: 10.33, over Theodorus: 10.36-37 (Greg. Naz. 4.91 vertelt eenzelfde verhaal over de praetoriaanse prefect Saturninius Secundus Salutius, maar dan betreft het de vervolging van bisschop Marcus van Arethusa).
Griekstalige kerkhistorici over Theodorus: Socr. 3.19.1-10, Soz. 5.20.2-4, Thdt. 3.11.1-3.
Publia: Thdt. 3.19.1-6 (vgl. J.-U. Krause, Witwen und Waisen im Römischen Reich, IV. Witwen und Waisen im frühen Christentum (Stuttgart 1995) 66-73.
Psalm 135:15 en 135:18: vert. De Nieuwe Bijbelvertaling.
Psalm 68:2: vert. Groot Nieuws Bijbel.
Julianus en zijn gelijknamige oom
Comites Orientis: G. Downey, A Study of the Comites Orientis and the Consulares Syriae (Princeton 1939).
Comes Julianus en de brand in Daphne: Thdt. 3.11.5.
Bliksem: Chrys. pan. Bab. 2.94, Thdt. 3.11.5.
Oom Julianus ook afvallige: AP 23.
Zuilen: Jul. Ep. 80, cf. Lib. Ep. 695.3 en Amm. 22.13.2.
Julianus over zijn oom: Jul. Misop. 365c; 371a.
Comes Julianus in de Grote Kerk: Thdt. 3.12.1-3.
Ziekte en dood van comes Julianus: Thdt. 3.13.1-3.
Ziekbed van 40 dagen: Philost. 7.10.
Sterfdatum: T.D. Barnes, ‘New Year 363 in Ammianus Marcellinus. Annalistic technique and historical apologetics’, in: J. den Boeft, D. den Hengst en H.C. Teitler (red.), Cognitio Gestorum. The Historiographic Art of Ammianus Marcellinus (Amsterdam 1992) 1-8 op p. 6.
Straf van God: Philost. 7.10, cf. Greg. Naz. 5.2 (waar geen naam wordt genoemd).
Wormen: Chrys. pan. Bab. 2.92, Homilia in Matthaeum 4.1, De laude Pauli 4.6, Ephraem, Hymne tegen Julianus 4.3, Soz. 5.8.2-3 (vgl. Lactantius, De mortibus persecutorum 33 over de dood van keizer Galerius en zie verder T. Africa, ‘Worms and the Death of Kings: A Cautionary Note on Disease and History’, Classical Antiquity 1 (1982) 1-17; C. Nardi, ‘La figura del “verme” nella Narratio del Crisostomo (Adv. oppugn. vit. mon. I, 1-2)’, in: S. Pricoco (red.), La narrativa cristiana antica. Codici narrativi, strutture formali, schemi retorici (Rome 1995) 301-322).
Sozomenus over comes Julianus en de martelaar Theodoretus: 5.7.9-5.8.4.
Latijnse tekst van de passio Theodoreti (BHL 8074-8076): P. Franchi de’ Cavalieri, ‘S. Teodoreto di Antiochia’, Note agiografiche 6, Studi e Testi 33 (Rome 1920) 57-101, Griekse tekst (BHG 2425): F. Halkin, ‘La Passion grecque de saint Théodoret d’Antioche’, in: F. Halkin, Hagiologie byzantine. Textes inédits publiés en grec et traduits en français (Brussel 1986) 123-151.
Martelingen: § 3-4; 7.
Comes Julianus voor keizer Julianus: § 9.
Reactie van de keizer: § 9-10.
Caesarea en Gaza
Busiris: Soz. 5.11.4-6.
Brief aan Aristoxenus: Jul. Ep. 78, 375c.
Naam Caesarea: Volgens Soz. 4.5.1 te danken aan keizer Claudius (maar zie R. Teja, ‘Die römische Provinz Kappadokien in der Prinzipatszeit’, Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt II 7.2 (Berlijn-New York 1980) 1083-1124 op p. 1105).
Julianus en Caesarea: Soz. 5.4.1-6, Lib. Or. 16.14.
Eupsychius: Soz. 5.11.7-8 (In de tiende eeuw weet Arethas van Caesarea, Scripta minora 1, p. 300 Westerink, te vertellen dat Eupsychius behalve pas getrouwd, ook priester was; vgl. L.G. Westerink, ‘Marginalia by Arethas in Moscow Greek MS 231’, Byzantion 42 (1972) 196-244; F. Halkin, ‘Aréthas de Césarée et le martyr saint Eupsychius’, AB 91 (1973) 414).
Greg. Naz. over Julianus en Caesarea: 4.92, cf. 18.33-34 (vgl. H.C. Brennecke, Studien
zur Geschichte der Homöer. Der Osten bis zum Ende der homöischen Reichskirche (Tübingen 1988) 150-152; S. Métivier, La Cappadoce (IVe-VIe siècle). Une histoire provinciale de l’Empire romain d’Orient (Parijs 2005) 116-117).
Tekst van de passio Eupsychii (BHG 2130): F. Halkin, ‘La Passion inédite de Saint Eupsychius’, Le Muséon 97 (1984) 197-206.
Feest van Eupsychius: Greg. Naz. Ep. 58.7, Basilius Ep. 100; 142; 200; 252, vgl. Ep. 176 (M. Girardi, Basilio di Cesarea e il culto dei martiri nel IV secolo. Scrittura e tradizione (Bari 1990) 159-161; R. Pouchet, Basile le Grand et son univers d’amis d’après sa correspondance. Une stratégie de communion (Rome 1992) 234-236; P. Devos, ‘Aspects de la correspondance de S. Basile de Césarée avec S. Eusèbe de Samosate et avec S. Amphiloque d’ Iconium’, AB 110 (1992) 241-259 op p. 256-258).
Eusebius, Nestabus, Zeno: Soz. 5.9.1-10 (vgl. J.R. Aja Sánchez, ‘Gaza, Sozomeno y los mártires cristianos de la época del emperador Juliano’, Polis 11 (1999) 7-34; J.R. Aja Sánchez, ‘Obispos y mártires palestinos: el caso de Gaza (s. IV)’, Gerión 19 (2001) 569-594).
Maiuma (behalve naam van een plaats ook naam van een feest) omgedoopt in Constantia: Eus. VC 4.37-38, Socr. 1.18.13, Soz. 2.5.7-8; 5.3.6 (H.A. Pohlsander, ‘Constantia’, Ancient Society 24 (1993) 151-167 op p. 164).
Julianus en Constantia: Soz. 5.3.6-7, cf. 7.28.4.
Gaza en Ascalon: Thdt. 3.7.1, Chron. pasch. a. 362.
Heliopolis: Greg. Naz. 4.86-87, Soz. 5.10.5-7.
Sozomenus’ grootvader en diens vrienden: Soz. 5.15.14-17 (vgl. P. van Nuffelen, Un héritage de paix et de piété. Étude sur les histoires ecclésiastiques de Socrate et de Sozomène (Leuven 2004) 51-53; D.F. Buck, ‘Sozomen on Julian the Apostate’, Byzantion 76 (2006) 53-73).
Versie van Greg. Naz.: 4.93.
Sozomenus en Zeno: Soz. 7.28.6 (een broer van deze Zeno, Ajax, was volgens Soz. 7.28.4 ook door heidenen mishandeld).
Julianus en de onlusten in Gaza: Soz. 5.9.11-13, Greg. Naz. 4.86; 4.93.
Julianus’ brief aan Alexandrijnen: Jul. Ep. 60.
Eugenius en Macarius
Van Cappadocië naar Antiochië: Amm. 22.9.13-15.
Begraven in de buurt van Tarsus: Amm. 23.2.5; 25.9.12-13 en 25.10.5 (later werden zijn resten overgebracht naar Constantinopel; zie bijv. N. Asutay-Effenberger en A. Effenberger, Die Porphyrsarkophage der oströmischen Kaiser. Versuch einer Bestandserfassung, Zeitbestimmung und Zuordnung (Wiesbaden 2006) 59 e.v.)
Misopogon als wapen: Lib. Or. 18.198.
Geen folter en executies: Lib. Or. 18.195.
Vijanden en aanslagen: Lib. Or. 16.19; 18.162; 172; 199; 200.
Strafmaatregelen volgens Ammianus: 22.11.1-2.
Julianus’ clementia: Amm. 21.12.20; 22.10.5.
Julianus’ harde hand: Amm. 24.3.2.
Weergegeven passage: AP 25-34; 39, vgl. Zon. 13.12.44.
Aankomst van Julianus in Antiochië: AP 24-25.
Eerste woordenwisseling: AP 25-26.
Eugenius en Julianus: AP 27-31.
Macarius en Julianus: AP 32-34.
Jeremia 10:11 (vert. Groot Nieuws Bijbel): geciteerd in AP 33.
Artemius grijpt in: AP 35.
Oasis in Arabië: AP 39.
Tekst van de passio Eugenii et Macarii (BHG 2126): F. Halkin, 'La passion grecque des saints Eugène et Macaire', AB 78 (1960) 41-52 (er bestaat een Latijnse vertaling: BHL 5103; vgl. B. de Gaiffier, 'Les martyrs Eugène et Macaire morts en exil en Maurétanie', AB 78 (1960) 24-40).
Broers: § 3.
Hoveling: § 4.
Slangen: § 5.
Geen marteldood: § 6.
Dindona: § 6 (Gildona in de Latijnse versie).
Draak en vallende ster: § 8.
Bron: § 9.
Dood: § 10.
Behalve 20 december en 22 februari komen we ook 23 januari, 19 februari en 20 december tegen als dagen waarop Eugenius en Macarius werden vereerd
De kruisbanier
Voor de passio Eusignii (BHG 638-640) baseer ik me op de door P. Devos gepubliceerde tekst van BHG 639: ‘Une recension nouvelle de la passion Grecque BHG 639 de saint Eusignios’, AB 100 (1982) 209-228 (vgl. R.-G. Coquin en E. Lucchesi, ‘Une version Copte de la passion de saint Eusignios’, AB 100 (1982) 185-208).
Foltering: § 6 (‘The later martyr acts are infamous for a preponderance of torture’: L. Grig, ‘Torture and truth in late antique martyrology’, Early Medieval Europe 11 (2002) 321-336 op p. 327).
Stenografie: § 2 (vgl. AP 2 en in het algemeen H.C. Teitler, ‘Kurzschrift’, Reallexikon für Antike und Christentum 22 (2007) 518-545).
Eustochius: § 4.
110 jaar oud: G. Lefebvre, ‘L’âge de 110 ans et la vieillesse chez les Égyptiens’, Comptes rendus de l’ Académie des Inscriptions & Belles-Lettres (1944) 106-119.
Begin van verhoor en vertrek naar Caesarea: § 2-3.
Verhoor in Caesarea voortgezet: § 5-6.
Constantius, Helena en Constantijn: § 7-8 (J.W. Drijvers, Helena Augusta. The Mother of Constantine the Great and the Legend of Her Finding of the True Cross (Leiden 1992); B. Leadbetter, ‘The Illegitimacy of Constantine and the Birth of the Tetrarchy’, in: S.N.C. Lieu en D. Montserrat (red.), Constantine: History, Historiography, and Legend (Londen 1998) 74-85).
Tetrarchie: D. Vollmer, ‘Tetrarchie. Bemerkungen zum Gebrauch eines antiken und modernen Begriffes’, Hermes 119 (1991) 435-49.
Hemels teken van God: Lactantius, De mortibus persecutorum 44.5, kruisvormig zegeteken: Eus. VC 1.28.2 (W. Kuhoff, ‘Ein Mythos in der römischen Geschichte: Der Sieg Konstantins des Großen über Maxentius’, Chiron 21 (1991) 127-174; P. Weiss, ‘The Vision of Constantine’, Journal of Roman Archaeology 16 (2003) 237-259; H.W. Singor, ‘The labarum, Shield Blazons, and Constantine’s caeleste signum’, in: L. de Blois e.a. (red.), The Representation and Perception of Roman Imperial Power (Amsterdam 2003) 481-500; H. Heinen, ‘Der Sieg des Kreuzes. Von der Kreuzesvision Konstantins zur Entdeckung des Kreuzes’, Trierer Theologische Zeitschrift 3 (2007) 221-237).
Licinius verslagen: Eus. VC 2.6-10.
Oorlog tegen Byzantijnen: § 9.
Stichting Constantinopel: § 10.
Oorlog tegen barbaren en bekering: § 11-11B.
Helena in Jeruzalem, Constantijn tegen de Perzen: § 11B.
Eusignius’ onthoofding en begrafenis: § 12.
Labarum: Eus. VC 1.30-31, cf. 2.16; 55; 4.21, Socr. 1.2.7, Soz. 1.4.1-4 (R. Egger, Das Labarum. Die Kaiserstandarte der Spätantike (Wenen 1960); Av. Cameron en S.G. Hall, Eusebius. Life of Constantine. Introduction, translation and commentary (Oxford 1999) 208-212).
Prachtexemplaar: Eus. VC 1.31.1-2.
Garde: Eus. VC 2.8.1, CTh 6.25.1.
Replica’s: Eus. VC 1.31.3, vgl. Hieronymus Ep. 107.2.
Julianus en labarum: Greg. Naz. 4.66 (vgl. 4.80-81), Soz. 5.17.2-4.
Labarum op munten: M. R.-Alföldi, ‘Das labarum auf römischen Münzen’, in: M. R.-Alföldi, Gloria Romanorum. Schriften zur Spätantike, zum 75. Geburtstag der Verfasserin am
6. Juni 2001, red. H. Bellen en H.-M. von Kaenel (Stuttgart 2001) 270-287; oorspr. in 1998 verschenen; W. Hahn, ‘Die Zeichen des Menschensohnes am Himmel – zu den Anfängen der Kreuzdarstellung im römischen Münzbild des 4. Jahrhunderts, insbesondere auf dem Labarum’, in: B. Kluge en B. Weisser (red.), XII. Internationaler Numismatischer Kongress Berlin 1997. Akten – Proceedings – Actes II (Berlijn 2000) 772-779.
Labarum en Jovianus: K. Ehling, ‘Der Ausgang des Perserfeldzuges in der Münzpropaganda des Jovian’, Klio 78 (1996) 186-191.
De tekst van de passio Sanctorum Bonosi et Maximiliani (BHL 1427): Th. Ruinart, Acta primorum martyrum sincera (Regensburg 1859, vijfde editie) 609-612 (D. Woods, ‘Ammianus Marcellinus and the Deaths of Bonosus and Maximilianus’, Hagiographica 2 (1995) 25-55 met op p. 27 n. 1 een opsomming van geleerden ‘who have accepted the passion of Bonosus and Maximilianus as a valuable historical source’, op p. 36: ‘the passion was not necessarily a complete fiction’, en op p. 55: ‘an undervalued and neglected source for an important historical period’).
Herculiani en Ioviani: Amm. 22.3.2; 25.6.2.
Iovianus en Hercolianus: § 5.
Christelijke auteurs over comes Julianus: Soz. 5.7.9, AP 23.
Urineren: Thdt. 3.12.3.
Folteringen en optreden van Secundus: § 1-2.
Folteren bij processen: D. Grodzynski, ‘Tortures mortelles et catégories sociales. Les summa supplicia dans le droit romain aux IIIe et IVe siècles’, in: Du châtiment dans la cité. Supplices corporels et peine de mort dans le monde antique (Rome 1984) 361-403; R. MacMullen, ‘Judicial Savagery in the Roman Empire’, Chiron 16 (1986) 147-166; L. Angliviel de la Beaumelle, ‘La torture dans les Res Gestae d’Ammien Marcellin’, in: M. Cristol e.a. (red.), Institutions, société et vie politique dans l’empire romain au IVe siècle ap.
J.-C. (Rome 1992) 91-113; J. Harries, Law and Empire in Late Antiquity (Cambridge 1999) 122-134.
Opsluiting, ongebluste kalk, Hormisdas: § 3.
Dreiging met erger foltering; reacties van publiek en Secundus: § 4.
Dood van de beide martelaars: § 5.
Dood van comes Julianus: § 5.
Dood van historische comes Julianus: Amm. 23.1.4 (vgl. T.D. Barnes, ‘New Year 363 in Ammianus Marcellinus. Annalistic technique and historical apologetics’, in: J. den Boeft, D. den Hengst en H.C. Teitler (red.), Cognitio Gestorum. The Historiographic Art of Ammianus Marcellinus, Amsterdam 1992, 1-8 op p. 6).
Chrysostomus en Julianus
De twee geschriften van Chrysostomus over Babylas: M.A. Schatkin e.a., Jean Chrysostome. Discours sur Babylas, Homélie sur Babylas (Parijs 1990).
Smaadrede: J.-N. Guinot, ‘L’Homélie sur Babylas de Jean Chrysostome: la victoire du martyr sur l’hellénisme’, in: S. Pricoco (red.), La narrativa cristiana antica. Codici narrativi, strutture formali, schemi retorici (Rome 1995) 323-341 op 325-333 (enigszins anders: J. Rist, ‘Chrysostomus, Libanius und Kaiser Julian: Überlegungen zu Inhalt und Umfeld der Schrift De sancto Babyla, contra Iulianum et Gentiles (CPG 4348)’, in: Giovanni Crisostomo. Oriente e Occidente tra IV e V secolo (Rome 2005) 863-882 op 868-878). Zie voor Chrysostomus en Julianus verder: A. Capone, ‘L’imperatore Giuliano negli scritti di Giovanni Crisostomo’, ibid. 821-831 en E. Di Santo, ‘Giuliano l’Apostata nel pensiero di Giovanni Crisostomo: Imperatore, filosofo, persecutore’, Augustinianum 45 (2005) 349-387.
Preek over Iuventinus en Maximinus: BHG 975 (= PG 50.571-578) (vgl. P. Franchi de’ Cavalieri, 'I SS. Gioventino e Massimino', Note agiografiche 9, Studi e Testi 175 (Vaticaanstad 1953), 167-200; P. Peeters, ‘La date de la fête des SS. Juventin et Maximin’, AB 42 (1924) 77-82). Er is ook, in een Syrische vertaling (het Griekse origineel is verloren gegaan), een hymne van de zesde-eeuwse bisschop Severus van Antiochië overgeleverd (PO 7.5, 611-612), die, behalve “Iuventius en Maximus”, een zeker Longinus als slachtoffer van Julianus noemt.
Verzwijgen van namen: Delehaye, Passions, 150-152.
Gevangenneming en beschuldiging van hoogverraad: PG 50.574.
Opnieuw sprake van hoogverraad: PG 50.576.
Lijfwacht: Thdt. 3.15.4, Malalas 13.327.
Complot van tien soldaten: Lib. Or. 18.199; vgl. Lib. Ep. 1120.3, waar van acht samenzweerders sprake is.
Julianus laat samenzweerders in leven: Lib. Or. 12.85; 15.43; 16.19; Ep. 1120.3, cf. Or. 18.101 (P.-L. Malosse, ‘Rhétorique et psychologie antiques: éloge des vertus et critiques obliques dans le portrait de l’Empereur Julien par Libanius’, Ktèma 20 (1995) 319-338 op 329-330) en Amm. 25.4.9.
Julianus’ clementie: Amm. 16.5.12-13; 21.5.12;21. 9.5-10.1; 22.7.5; 22.10.5, 22.14.4-5. Krijgsraad: Jul. Ep. 98, 402a.
Doodvonnissen: Amm. 22.11.2 (vgl. T.D. Barnes, Ammianus Marcellinus and the Representation of Historical Reality (Ithaca en Londen 1998) 53).
Christelijke soldaten in Julianus’ leger: Augustinus, Enarratio in psalmum 124.7. Leopold von Ranke: Sämtliche Werke, Bd. 33/34 (Leipzig 1874) vii.
Chrysostomus en Antiochië: E. Soler, ‘L’utilisation de l’histoire de l’Église d’Antioche au IVe siècle par Jean Chrysostome, dans les débuts de sa prédication’, in: B. Pouderon en Y.-M. Duval (red.), L’historiographie de l’Église des premiers siècles (Parijs 2001) 499-509.
Chrysostomus leerling van Libanius: Socr. 6.3.1, Soz. 8.2.2 (vgl. C. Fabricius, ‘Vier Libaniusstellen bei Johannes Chrysostomus’, Symbolae Osloenses 33 (1957) 135-136; D.G. Hunter, ‘Libanius and St. John Chrysostom. New Thoughts on an Old Problem’, Studia Patristica 22 (1989) 129-135; H.-U. Wiemer, Libanios und Julian. Studien zum Verhältnis von Rhetorik und Politik im vierten Jahrhundert n. Chr. (München 1995) 214-215).
Delehaye: Passions, 166.
Franchi de’ Cavalieri 1953 (zie boven) 180.
Op weg naar het einde en daarna
Vertrek uit Antiochië: Amm. 23.2.6.
Delegatie: Jul. Ep. 98, 399c.
Route: Jul. Ep. 98, Amm. 23.2.6.
Dometius: Malalas 13.328, cf. Chron. Pasch. a. 363 (vgl. P. Bouthol, ‘La geste des saints et l’histoire du monde. À propos des sources hagiographiques de Malalas’, in: J. Beaucamp e.a. (red.), Recherches sur la Chronique de Jean Malalas I (Parijs 2004) 103-116 op 110-111; J. Bouffartigue, ‘Malalas et l’histoire de l’empereur Julien’, in: S. Augusta-Boularot e.a. (red.), Recherches sur la Chronique de Jean Malalas II (Parijs 2006) 137-152 op 142).
Nachleben van Dometius: J. van den Gheyn, ‘Acta graeca S. Dometii’, AB 19 (1900) 285-320 (vgl. P. Peeters, 'S. Dometios le martyr et S. Dometios le médecin', AB 57 (1939) 72-104; M.F.G. Parmentier, ‘Non-medical Ways of Healing in Eastern Christendom. The Case of St. Dometios’, in: A.A.R. Bastiaensen, A. Hilhorst en C.H. Kneepkens (red.), Fructus centesimus. Mélanges offerts à Gerard J.M. Bartelink à l’occasion de son soixante-cinquième anniversaire, Steenbrugge 1989, 279-296.
7 april 363: Amm. 23.5.12.
16 juni 363: Amm. 24.8.5.
Julianus in Carrhae: Amm. 23.3.1-5.
Boodschapper gestenigd: Zos. 3.34.2, cf. Lib. Or. 18.304.
Muiterij: Amm. 25.10.7.
Goddelijke eer: Lib. Or. 18.340 (vgl. A.D. Nock, ‘Deification and Julian’, Journal of Roman Studies 47 (1957) 115-123).
Inscripties: Conti nr. 28, 33, 35, 136, 138, 170, Incertae 15 (vgl. R. Delmaire, ‘La damnatio memoriae au Bas-Empire à travers les textes, la législation et les inscriptions’, Cahiers du Centre Gustave-Glotz 14 (2003) 299-310 op 309).
Vreugde in Antiochië: Thdt. 3.28.1-2, vgl. Lib. Ep. 1220.2.
Maximus: Thdt. 3.28.2-3.
Vreugde elders: Lib. Ep. 1220.2.
Didymus: Palladius, Historia Lausiaca 4.4, Soz. 6.2.6-7.
Julianus Sabas: Thdt. HR 2.14, Thdt. 3.24.1-4.
Eugenius en Macarius: passio Eugenii et Macarii (BHG 2126) § 8 Halkin.
Basilius en Mercurius: Malalas 13.25, Chron. Pasch. a. 363 (vgl. H. Delehaye, Les Légendes grecques des saints militaires (Parijs 1909) 53 e.v.; N.H. Baynes, ‘The Death of Julian the Apostate in a Christian Legend’, Journal of Roman Studies 27 (1937) 22-29; S. Binon, Documents grecs inédits relatifs à S. Mercure de Césarée. Tradition littéraire Tradition liturgique (Leuven 1937); A. Martin, ‘L’histoire ecclésiastique intéresse-t-elle Malalas?’, in: Beaucamp e.a. 2004 (zie boven) 83-102 op 98-101 ; Bouthol 2004 (zie boven) 111-115). Voor een soortgelijk verhaal: Soz. 6.2.3-5.
De Syrische tekst (die ik niet kan lezen) van de Julianus-roman geeft J.G.E. Hoffmann, Iulianos der Abtrünnige. Syrische Erzählungen (Leiden 1880); ik heb mij met een vertaling moeten behelpen: H. Gollancz, Julian the Apostate. Now translated for the first time from the Syriac original (Oxford 1928). Vgl. J.W. Drijvers, 'The Syriac Julian Romance. Aspects of the Jewish-Christian Controversy in Late Antiquity', in: H.L.J. Vanstiphout (red.), All Those nations...Cultural Encounters within and with the Near East. Studies presented to Han Drijvers at the occasion of his sixty-fifth birthday by colleaguse and students (Groningen 1999) 31-42; J.W. Drijvers, ‘Julian the Apostate and the City of Rome: Pagan-Christian Polemics in the Syriac Julian Romance’, in: W.J. van Bekkum, J.W. Drijvers en A.C. Klugkist (red.), Syriac Polemics. Studies in Honour of Gerrit Jan Reinink (Leuven 2007) 1-20.
Julianus-roman terug op Grieks origineel: P. Peeters, ‘Un miracle de SS. Serge et Théodore et la Vie de S. Basile, dans Fauste de Byzance’, AB 39 (1921) 65-88 op 78-88; M. van Esbroeck, 'Le soi-disant roman de Julien l' Apostat', in: H.J.W. Drijvers e.a. (red.), IV Symposium Syriacum 1984. Literary Genres in Syriac Literature (Rome 1987) 191-202 op 196; anders: H.J.W. Drijvers, 'The Syriac Romance of Julian. Its Function, Place of Origin and Original Language', in: R. Lavenant (ed.), VI Symposium Syriacum 1992 (Rome 1994) 201-214.
Julianus en Eusebius: Julianus-roman p. 10-65 Gollancz.
Apollonius en Apollonia: BHL 643, cf. BHL 644; 645.
Apollonia van Alexandrië: Eus. HE 6.41.6 (W. Bruck, Das Martyrium der heiligen Apollonia und seine Darstellung in der bildenden Kunst (Berlijn 1915).
Apollonius en Commodus: Eus. HE 5.21.2-5.
Vele duizenden christenen’: P. Pimen. 2 (de tekst van deze passio (BHL 6849) in H. Delehaye, Étude sur le Légendier Romain. Les Saints de Novembre et de Dècembre (Brussel 1968=1936) 259-263 (cf. ibid. 124-143; A. Amore, I martiri di Roma (Rome 1975) 230-231).
Flavianus, Benedicta, Priscus en Priscillianus (elders Crispus en Crispinianus): § 3 Dafrosa: § 3-4.
Demetria: § 3-4.
Bibiana (ook wel Viviana geheten): § 3-4 (E. Donckel, ‘Studien über den Kultus der hl. Bibiana’, Römische Quartalschrift 43 (1935) 23-33; E. Donckel, ‘Der Kultus der hl. Bibiana in Rom’, Rivista di Archeologia Cristiana 14 (1937) 125-135).
Johannes en Paulus: § 3, BHL 3236-3242 (vgl. P. Franchi de’ Cavalieri, ‘Di una probabile fonte della leggenda dei SS. Giovanni e Paolo’, Nuove Note agiografiche (Rome 1902 = Studi e Testi 9), 53-65; P. Franchi de’ Cavalieri, ‘Del testo della Passio SS. Iohannis et Pauli’, Note agiografiche 5 (Rome 1915) = Studi e Testi 27, 41-62); B. de Gaiffier, ‘Palatins et eunuques dans quelques documents hagiographiques’, AB 75 (1957) 17-46 op 43-46; M. Murjanoff, ‘Zur Überlieferung der Passio SS. Iohannis et Pauli’, AB 83 (1965) 361-364).
Gallicanus en Hilarinus: BHL 3236-3242 (vgl. B. de Gaiffier, ‘Les avatars de S. Hilarinus’, AB 66 (1948) 276-277; H. Grégoire en P. Orgels, ‘S. Gallicanus, consul et martyr dans la passion des SS. Jean et Paul, et sa vision ‘constantinienne’ du Crucifié’, Byzantion 24 (1954) 579-605; H. Grégoire en P. Orgels, ‘Saint Gallicanus et saint Hilarinus’, Silloge Bizantina in onore di Silvio Giuseppe Mercati (Rome 1957) 171-175; F. Halkin, ‘La passion grecque des saints Gallican, Jean et Paul (BHG 2191)’, AB 92 (1974) 265-286; E. Champlin, ‘Saint Gallicanus (consul 317)’, Phoenix 36 (1982) 71-76).
Hrotsvitha: ‘Gallicanus’, in: W. Berschin (red.), Hrotsvit, Opera omnia (München-Leipzig 2001) 136-163 (vgl. K. Philip, Julianus Apostata in der deutschen Literatur (Berlijn-Leipzig 1929) 17-19; S. Conti en A. Doria, Giuliano l’Apostata: un imperatore romano nella letteratura tedesca del Medioevo (Triest 2005) 17-19, 37-42, 82-88).
Lorenzo de’ Medici: ‘La rappresentazione di San Giovanni e Paolo’, in: A. Simioni (red.), Lorenzo de’ Medici il Magnifico, Opere, II (Bari 1914) 71-114 (A. Murdoch, The Last Pagan. Julian the Apostate and the Death of the Ancient World (Stroud 2003) 209.
Martinus: Sulpicius Severus, Vita Martini 4.
Aemilianus: Thdt. 3.7.5, Chron. Pasch. a. 363, Hieronymus, Chronicon a. 363, BHG 33 (F. Halkin, F., 'Saint Émilien de Durostorum. Martyr sous Julien', AB 90 (1972) 27-35; F. Halkin, ‘Les recensions de la Passion de Saint Émilien’, in: J. Dummer (red.), Texte und Textkritik. Eine Aufsatzsammlung (Berlin 1987) 223-229).
Cyriacus (Judas): BHO 233-236, BHG 465, BHL 7023-7025 (H.J.W, Drijvers, en J.W. Drijvers, The Finding of the True Cross: The Judas Kyriakos Legend in Syriac. Introduction, Text and Translation (Leuven 1997)).
Dorotheus: BHG 2114-2116.
Manuel, Sabel, Ismael: BHG 1023-1024.
Timotheus: BHG 2460.
Elophius
Hoofd in handen: Elophius behoorde tot de meer dan honderd zogenaamde cephalophore heiligen - van het Griekse kephalè, ‘hoofd’, en pherein, ‘dragen’ - van wie Dionysius van Parijs alias St-Denis de bekendste is (vgl. M. Hébert, ‘Les martyrs céphalophores, Euchaire, Élophe et Libaire’, Revue de l’université de Bruxelles, 19 (1913-1914) 301-326; P. Saintyves, ‘Les saints céphalophores. Étude de folklore hagiographique’, Revue de l’Histoire des Religions 99 (1929) 158-231; H. Delehaye, Cinq leçons sur la méthode hagiographique (Brussel 1934) 135-138; J. Gessler, ‘De HH. Cefaloforen. Een onderzoek naar den oorsprong van deze legende en het ontstaan der cefaloforenbeelden’, Belgisch Tijdschrift voor Oudheidkunde en Kunstgeschiedenis/Revue Belge d’archéologie et d’histoire de l’art 11 (1941) 193-212; H. Moretus Plantin, Les passions de S. Lucien et leurs dérivés céphalorophiques (Namen 1953); M. Coens, ‘Aux origines de la céphalophorie. Un fragment retrouvé d’une ancienne passion de S. Just, martyr de Beauvais’, AB 74 (1956) 86-114; M. Coens, ‘Nouvelles recherches sur un thème hagiographique: la céphalophorie’, in: M. Coens, Recueil d’études Bollandiennes (Brussel 1963) 9-31; M. Coens, ‘La plus ancienne passion de Saint Laurian, martyr céphalophore en Berry’, AB 82 (1964) 57-86).
Gebeente: Widricus, Vita Gerardi episcopi Tullensis 5 (E. Hegel, ‘Die Eliphius-Reliquien. Translationen zwischen Lothringen und den rheinischen Landen in alter und neuer Zeit’, Archiv für Mittelrheinische Kirchengeschichte 2 (1950) 283-290).
Tekst van de passio Sancti Eliphii (BHL 2481): ASS Oct. VII, 16, 812-815.
Tekst van de bewerking door Rupert van Deutz (BHL 2482): PL 170.427-436. Eucharius cum suis: ASS Oct. III, 3, 150-157; IV, 8, 228-233; XII, 27, 223-233. Gevangen in Grand: § 3.
Bekeringen: § 4-5.
Twistgesprek: § 6-7.
Gebed toegestaan: § 7-8.
Plaats voor graf uitgekozen: § 9.
Laatste poging van keizer en dood van Eliphius: § 10.
Wandeling met hoofd in handen: § 11.
Het plaatsje Saint-Élophe: Ch. Bertaux en J. Valentin, Soulosse-sous-Saint-Élophe (Mirecourt 1995); J.-P. Bertaux (red.), La plaine Vosgienne à l’époque Gallo-Romaine. Soulosse-sous-Saint-Élophe, Liffol-le-Grand, Grand (Metz 1999).
Lof en blaam
Prudentius: Apotheosis 446-550, met in 454 perfidus ille Deo, quamvis non perfidus orbi ( J.J. Arce, 'Los versos de Prudencio sobre el emperador Juliano', Emerita 44 (1976) 129-144).
Gregorius: Or. 4, passim.
Lenin en Mao Tse Tung: G.W. Bowersock, Julian the Apostate (London 1978) 20.
Libanius: Or. 18.121-122 en passim.
Ammianus: 25.4 en passim.
Julianus zelf: Ep. 83, 376c; 115, 424c; 114, 436c, 438b (vgl. Soz. 5.15.11-12) (J. Bouffartigue, 'L'empereur Julien était-il intolérant?', Revue d'études augustiniennes et patristiques 53 (2007) 1-14). Duizenden slachtoffers: Passio Pimenii 2
‘Overdrijvend wolkje’: Rufin. 10.35, Socr. 3.14.1, Soz. 5.15.3.
Print Print | Sitemap
Julianus de Afvallige - Nieuw licht op de christenvervolgingen